مکتبخانه های قدیم هزارگی، پایه و ریشه مکتب های جدید است که امروزه به دست فراموشی سپرده شده اند. شناخت این ریشه ها، شناخت شاخه ی بزرگی از فرهنگ گذشته و دانش نیاکان هزاره هاست که تا دو سه نسل پیش تنها کانون آموزش اجتماعی آنان بوده اند، از این رو مجموعه های از حال و هوای جامعه و آداب و سنت های گذشته ی هزاره ها، در آن انعکاس یافته اند.
این مکتبخانه ها در گذشته ی نه چندان دور، در ولایت ها، شهرستان ها و حتی آبادی های دورافتاده دایر بودند. مسجد یا مکتبخانه دو نام برای یک مکان است که هزاره ها به آن مکتب خانگی می گفتند. در هرگوشه آن، کوچک یا بزرگ و یا حیاطی در جوار آن و چه بسا در زیر چند سقف بی قواره که قبلا دکان یا حجره بوده اند، کلاس درس آن تشکیل می شد...